nicl scan 2001: homoseksualiteit in leermiddelen

Nationaal InformatieCentrum Leermiddelen, SLO; Bernadette Korte, Anne Leurink, José Lodeweges, Merleen Ridderink; Enschede, november 2001

introductie

Dit is een samenvatting van de in 2001 verrichte analyse van het NICL over de aanwezigheid van homoseksualiteit in lesmateriaal. De analyse telt 38 pagina's en is vooral een opsomming van aandacht aan homoseksualiteit in leermiddelen. In een bijlage geeft het NICL kopieën van de betreffende pagina's. Het NICL trekt geen conclusies over de kwaliteit van het voorkomen van homoseksualiteit in het lesmateriaal. Naast deze samenvatting schreef Empowerment Lifestyle Services een artikel met commentaar.

We gaan eerst in op de resultaten voor het primair onderwijs, dan op de reguliere lesmethoden in het voortgezet onderwijs (biologie, maatschappijleer en verzorging)
en tenslotte op de thematische lespakketten.

analyseresultaten primair onderwijs

Er zijn 4 reguliere methoden en 4 thematische pakketten bekeken. Volgens het NICL is er maar één regulier lespakket over seks en relaties voor het p.o. verkrijgbaar: 'Relaties en Seksualiteit' van het SLO (dit klopt niet: Leefvormen was al enkele jaren verkrijgbaar). Het NICL vindt dat het hierin geïntegreerd voorkomt. In het onderbouwkatern is doorbreking van de exclusieve aandacht voor heteroseksualiteit een aandachtspunt. Bij aanwijzingen voor een kringgesprek wordt gewezen op de mogelijkheid van m/m of v/v relaties. In de middenbouw brainstormen kinderen over allerlei vormen van relaties, ook beveelt men aan daarbij aan lesbische of homorelaties te denken. Een verhaal over een lesbische tante vormt aanleiding voor vragen van kinderen over homoseksualiteit. In het bovenbouwkatern staan enkele stellingen aan de hand waarvan kinderen kunnen discussiëren over homoseksualiteit.

In de drie methoden over natuuronderwijs komt homoseksualiteit niet aan de orde. Alleen in "Leefwereld" is aandacht voor (hetero)seksuele relaties. In "De grote reis" van Malmberg wordt in reisgids 7b (groep 7) genoemd dat homoseksuelen een van de minderheidsgroepen zijn die vaak gediscrimineerd worden.

In het thematische pakket "Normaal is anders" van de Stichting Vredeseducatie, een CD met liedjes over anders zijn komt een stelling voor: "Jongens kunnen verliefd worden op jongens". In "Confetti" van het FIOM, een serie lestips over gezinsvormen, zit een mapje speciaal over homo- en lesbische relaties.

analyseresultaten biologie vo

Er zijn 5 methoden bekeken voor de basisvorming en het VMBO en 6 methoden voor de 2e fase.
Seks komt vanaf het 2e leerjaar aan de orde.

Op één na behandelen alle basisvorming- en VMBO- methoden homoseksualiteit ook als onderdeel van relaties en verliefdheid. Dat doen zij door het verschil tussen hetero- en homoseksualiteit uit te leggen. Soms staat er een afbeelding van 2 jongens of 2 meisjes bij. Het soort verwerkingsopdracht is bijvoorbeeld:

"Stel je voor dat in jouw klas twee jongens zitten die verliefd zijn op elkaar. Hoe denken, volgens jou, je andere klasgenoten daarover? Welke problemen zullen deze twee jongens hierdoor op school kunnen krijgen? Zullen twee meisjes die verliefd zijn op elkaar dezelfde problemen hebben? Leg je antwoord uit." ("Biologie Actief", NijghVersluys, informatieboek 2 mhv, par. 4.2).

In "Biologie Overal" (Educatieve Partners Nederland) staat een krantenartikel over coming-out.
In "Biologie voor jou" (Malmberg) is als illustratie een kort artikel over gevluchte Turkse homo's opgenomen. Men stelt dat 5% van de mensen homo is en er worden vijf vooroordelen over homoseksualiteit genoemd (met een verwijzing naar een opdracht in het werkboek).
In "Nectar" (Wolters-Noordhoff) heeft men het consequent over "homofilie". Het boek probeert bespreekbaar te maken wat "normaal" is en of normaal altijd beter is.
In "De ogen van de natuur" (Educatieve Partners Nederland) voor het ivbo/vbo gebruikt men niet het woord "homoseksualiteit", maar heeft men het over "de speciale band die vaak ontstaat tussen m/v, m/m of v/v". Bij aids noemt men dat er veel slachtoffers zijn gevallen onder homo's en drugsverslaafden, maar gaat men er verder niet op in. In een stellingenspel vraagt men: "Je kunt seksuele contacten alleen met iemand van het andere geslacht hebben".

Ook in de 2e fase behandelen alle boeken homoseksualiteit. Er worden vaak wat meer definities gegeven, meestal komen ook biseksualiteit en soms transseksualiteit aan de orde.

In "Biologie Actief" vraagt men als verwerkingsopdracht: "Wat zou je doen in de volgende situaties: (...), situatie 4, 6 en 7: Als je als jongen verliefd ben op een jongen (of als meisje op een meisje)? Zou je het hem of haar laten merken? En zou je het je klasgenoten laten merken? Wat als je beste vriend of vriendin je vertelt homoseksueel te zijn? Wat als iemand in je omgeving bezig is met een hormoonkuur om daarna de operatie te kunnen ondergaan om van geslacht te veranderen?
In "Biologie Overal -Tweede fase" staat dat homoseksualiteit redelijk geaccepteerd wordt, hoewel het traditionele gezin de meest gebruikelijke samenlevingsvorm is. Vervolgens vraagt het HAVO boek de leerling op te schrijven welke samenlevingsvorm hij/zij wil kiezen. Het VWO boek vraagt wat de reden zou zijn dat veel niet-heteroseksuele mensen hun voorkeur voor zich houden.
In "Biologie voor jou - Tweede fase" geeft men 5 uitspraken waarbij de leerling beargumenteerd moet aangeven of ze het er (on)eens mee zijn: "de liefde tussen twee homoseksuele mensen verschilt niet van de liefde van twee heteroseksuele mensen; je kunt aan iemand meteen zien of hij of zij homofiel is; homoseksuele mensen moeten overal voor hun geaardheid uit kunnen komen; het is geen gezicht, twee mannen die elkaar hevig zoenen op straat; homoseksuelen moeten kunnen trouwen en kinderen kunnen adopteren.
In "Nectar Biologie Tweede fase" is 4% van de mensen homoseksueel en licht men toe dat het gaat om een mix van genetische en omgevingsfactoren. "Je kunt je afvragen of het belangrijk is om de oorzaak van seksuele voorkeur te weten. Je kunt mensen ook waarderen om dit verschillend-zijn" (pag. 143, vwo deel 1).
In "Pasteur" (ThiemeMeulenhoff) gaat men uitgebreid in op mogelijke oorzaken van homoseksualiteit, met een nadruk op dat er waarschijnlijk meer genetische factoren in het spel zijn. Verder benadrukt men dat de beleving en uiting van homoseksualiteit verschilt van tijd en plaats en dat het ook te maken heeft met tolerantie. Volgens de tekst kan het aantonen van een genetische oorzaak van homoseksualiteit leiden tot meer acceptatie van homoseksualiteit.
In "Synaps" (ThiemeMeulenhoff) gaat men hier korter op in, maar noemt wel het COC (overigens als "Centrum voor Ontspanning en Cultuur").

analyseresultaten maatschappijleer

Er zijn 21 pakketten beschikbaar die allen zijn bekeken. In 14 pakketten vond men geen verwijzing naar homoseksualiteit, in 7 wel. Het gaat doorgaans om twee aandachtspunten: discriminatie in het algemeen, waarbij homodiscriminatie als voorbeeld wordt genoemd, of aandacht voor alternatieve leefvormen.

In "Dat bepaal ik zelf wel" (ESCAPE Educatieve Software) stelt men verwerkingsvragen over de videoband "Deugt de jeugd" die gaat over de EO jongerendag. Een van de vragen is welke waarden en normen een jongen heeft die wordt geïnterviewd over homoseksualiteit en over man- en vrouwrollen. Leerlingen moeten uitleggen of er sprake is van discriminatie. Naar aanleiding van een krantenartikel over een Engelse rechtszaak over sadomasochisme worden leerlingen ondervraagd over het onderscheid tussen homo- en heteroseksuelen dat de Engelse overheid maakte.
In de VMBO versie van "Impuls" (Wolters-Noordhoff) moeten leerlingen uitleggen of de discriminatie van homo's in Nederland groot is en wat zij ervan vinden. Verder krijgen zij een casus voorgelegd van een homoleraar uit Westzaan die van de Commissie Gelijke Behandeling niet mocht worden geweigerd door de school. Ze krijgen de stelling "Homo's zijn viezerikken; ze mogen dus niet op straat zoenen" (dit is wel/geen discriminatie, omdat....) en VMBO/MAVO leerlingen krijgen de stelling "homo's moeten kunnen trouwen" (eens/oneens) voorgelegd.
In de "Katernenreeks maatschappijleer" van het DGS (Dienstverlening Gereformeerd Schoolonderwijs) wordt in het katern "Huwelijk en gezin" op misprijzende wijze geschreven over de seksuele revolutie en het streven van de NVSH om de zedelijkswetgeving "af te schaffen" en gelijkberechtiging van homoseksualiteit te bewerkstelligen. Als opdracht vraagt men waarom het percentage homomannen dat syfilis krijgt daalde van 80% in de jaren '80 naar 20% in de jaren '90 en moeten leerlingen een mening formuleren over de stelling:

"Gezien het feit dat aids vooral een probleem is dat wordt veroorzaakt door (afkeurenswaardige) wisselende contacten kan het schaarse geld voor de gezondheidszorg beter aan andere ziekten besteed worden".

Verder noemt dit lesmateriaal de opkomst van het COC, de aanname van de Wet Gelijke Behandeling, het homohuwelijk en het adopteren van kinderen door homo's. Dit gebeurt over het algemeen redelijk neutraal, op één zin na:

"De mensen van het COC en de Gay Krant vonden het ook een vorm van discriminatie dat het huwelijk niet voor homo's is opengesteld!"

Verder geeft het katern een uitgebreide reeks artikelen over o.a. een homoseksuele maar heteroseksueel getrouwde (gereformeerde) vader, enkele artikelen uit COC bladen en een brief van Kardinaal Simonis.

In "Maatschappijleer voor VBO/MAVO" van NijghVersluys gaat men onder seksualiteit kort in op homoseksualiteit, o.a. met een lesbische tienerervaring uit de afstudeerscriptie van Anne Kersten en wordt de leerlingen gevraagd wat van de reacties van de ouders vinden en hoe er in de klas gereageerd zou worden.
In "Poema" (VU uitgeverij) gaat men in op rechtse ideologieën en stelt dat opvoeding door homoparen niet kan als men vanuit een rechtse ideologie het gezin ziet als hoeksteen van de samenleving.
In "Thema's maatschappijleer 1 voor VMBO" (Essener) gebruiken de uitgevers de aanklacht van de Gay Krant tegen de paus (die zei dat homoseksualiteit een stoornis is en dat zij van seksuele relaties moeten afzien) als schoolvoorbeeld van discriminatie.
In "Visie" (S.M.D. uitgevers) moeten leerlingen uitrekenen hoeveel homoleerlingen er statistisch gezien op school zitten en wat de voor- en nadelen van het samenwonen van twee mannen of twee vrouwen heeft.

analyseresultaten verzorging

Voor verzorging zijn 7 methoden geanalyseerd; in 6 methoden komt homoseksualiteit voor. De methode waarin het niet voorkomt is "Leefstijl 2 voor jongeren". Dat is op zich vreemd, omdat de aanpak van de methode (gericht op sociaal-emotionele en beroepsvaardigheden) daar wel aanleiding en mogelijkheden voor geeft.
De manier waarop homoseksualiteit binnen verzorging voorkomt is heel divers.

In "Dag in, dat uit" (ThiemeMeulenhoff) voor VMBO steekt de methode concreet in door het verhaal te laten vertellen door vijf jongeren. Een van de jongens, René (13 jaar), vindt jongens leuker dan meisjes. René:

"Ik zit nog steeds op de atletiekclub in mijn oude woonplaats. Die club geef ik nooit op, daar zitten mijn grote vrienden, Fred en Edo. Ik heb aan hen verteld dat ik jongens eigenlijk leuker vind dan meisjes. (..) op school vertel ik dat niet, dan heb ik geen leven meer".

Op verschillende plaatsen in de boeken komt homoseksualiteit vervolgens op vanzelfsprekende wijze voor, maar over het algemeen zonder dat het woord "homoseksualiteit" genoemd wordt (behalve in de stelling: "Homo's houden van mannen", waarover leerlingen moeten zeggen of het een feit of een vooroordeel is). In een opdracht moeten leerlingen probleembrieven aan een tijdschrift beantwoorden. Een van de brieven is van Frank (15 jaar) die verliefd is op een jongen en zich afvraagt hoe hij dat aan zijn vader moet vertellen die altijd praat over "vieze flikkers" en die hem steeds vraagt wanneer hij met een meisje thuiskomt. Het boek geeft het nummer van Gay & Lesbian Switchboard.

In "Kontakt" van Wolters-Noordhoff (voor VMBO) legt men uit dat je soms ook verliefd kunt worden op iemand van het eigen geslacht, dat sommige mensen dat raar vinden en dat het door vervelende opmerkingen moeilijk kan zijn ervoor uit te komen. Er is een afbeelding van twee jongens. In "Leefstijl, verzorging voor de basisvorming" (ThiemeMeulenhoff) legt men homoseksualiteit uit. en geeft men diverse soorten opdrachten, afhankelijk van het niveau. In de IVBO-versie is de uitleg heel simpel:

Twee mannen kunnen een liefdesrelaties hebben.
Een lesbische relatie is een liefdesrelatie tussen twee vrouwen.
Beide relaties zijn homofiele relaties.
Homofilie wordt nu in ons land geaccepteerd.
In andere landen is dat niet zo.
Je kunt in de gevangenis komen.
Misschien ben je nu nog onzeker.
Vind je jongens leuk?
Of vind je meisjes leuk?
Stel:
Je ouders denken dat je trouwt.
Ze denken aan kleinkinderen.
Je moet vertellen dat het anders zal worden.
Je ouders moeten hieraan wennen.
Ze zullen het moeten accepteren.
Het is jouw keuze, jouw toekomst.
En jouw geluk."

In de VBO/MAVO-versie is dezelfde tekst meer een lopend verhaaltje en is er een opdracht toegevoegd: de leerlingen moeten in de klas met elkaar praten over Rob, wiens oudere zussen hem plagen wanneer hij nou eens met een vriendin thuiskomt. Hij is echter in de war omdat hij merkt dat hij verliefd is op een jongen in de klas. In de HAVO/VWO-versie is de opdracht om woorden te associëren en te discussiëren over de thema's "liefde tussen een jongen en een meisje", "liefde tussen twee jongens", liefde tussen twee meisjes" en "liefde en seksualiteit".

In "Verzorging overal" (Educatieve Partners) voor VMBO legt men de woorden homoseksueel, heteroseksueel en biseksueel uit. Een opdracht is simpelweg om op te schrijven "wat je van homoseksualiteit vindt".
In "Verzorging voor jou" (Malmberg) staat een afbeelding van twee jongens, "Richard en zijn vriend" en Richard vertelt (in de IBVO-versie):

"Ik ben verliefd op een jongen uit de derde. In de pauze ga ik dicht bij hem staan. 's Nachts droom ik over hem. Tegen mijn vrienden durf ik het niet te vertellen. Ik ben bang dat ze mij gaan uitlachen en pesten."

Het boek becommentarieert: "Homoseksualiteit is niet eng of vreemd. Ieder mens heeft zijn eigen gevoelens." In de VMBO/MHV-versie noemt men een afkeurende houding jegens homo"s die elkaar in het openbaar zoenen een "gesloten" mensbeeld: wat betekent dat men vindt dat alle mensen moeten leven zoals degene die dat gesloten mensbeeld heeft. In de verrijkingsstof stelt men dat 10% van de mensen homoseksueel is, gaat men in op vooroordelen en bespreken scheldwoorden, de tweede wereldoorlog en de roze driehoek. De leerlingen moeten vragen beantwoorden op basis van de tekst. De meeste zijn reproductief, maar ook: "Als je homoseksuele gevoelens hebt, dan horen die bij jou - wat wordt hiermee bedoeld?" en "Hoe kan de omgeving een homoseksuele jongen of meisje helpen?" Deze verrijkingsstofonderdelen zijn echte naar keuze van de leerlingen zelf.

In "Zorgactief" (NijghVersluys) voor het IVBO staat uitgelegd dat er homo- en lesbische gezinnen bestaan. Verderop staat en foto van de winnares van het songfestival Dana en legt het boek ook de woorden "travestiet" en "transseksueel" uit. Het nummer van het COC wordt genoemd.

thematisch lesmateriaal vo

Het NICL keek ook naar lespakketten die los van reguliere lesmethoden werden uitgegeven. Hier heeft men 16 pakketten bekeken. Noot van Empowerment: Het NICL geeft geen jaartallen en is niet nagegaan of de pakketten nog verkrijgbaar zijn. Daardoor is in deze analyse niet duidelijk welke pakketten verouderd zijn. Bovendien ontbreken belangrijke pakketten. Zie het artikel met commentaar door Empowerent Lifestyle Services.

In "Aids, het komt je niet aanwaaien" komt homoseksualiteit volgens het NICL uitgebreid aan de orde.
In het "AIDS-bekerspel" van de Rutgers Stichting komt homoseksualiteit niet aan de orde.
In het "Carrouselspel" komt homoseksualiteit op verschillende manieren aan de orde via vragen op kaartjes die leerlingen kunnen bespreken.
"Dollen of stilstaan" van de Rijngeest Groep Kinder- en jeugd GGZ gaat alleen over (hetero)seksueel geweld, hoewel homoseksueel geweld kort genoemd wordt.
"Je liefste geheim" (Samen op Weg Jeugdwerk) is een krant over homoseksualiteit en jongeren. Via vier werkvormen (enquêtespel, kerkenraadspel, dichtvormen en contactadvertenties) kan de docent met tieners dieper op het thema ingaan met interviews uit de krant als achtergrondinformatie.
In "De keus is aan jou!" van de Rutgers Stichting en voor Surinaamse, Antilliaanse en Arubaanse jongeren is (behalve in een carrouselspel) geen aandacht voor homoseksualiteit.
In "Lang leve de Liefde" (Zorn Uitgeverij/Stichting Soa-bestrijding) geeft de docentenhandleiding uitgebreide informatie en suggesties voor een aparte les.
In de diskette "Love Bytes" van de Rutgers Stichting komt homoseksualiteit af en toe voor; in de docentenhandleiding staan twee vragen over homoseksualiteit.
In "Mijn visitekaartje" (Samen op Weg Jeugdwerk), een programma rond relaties, komt homoseksualiteit ook, zij het enigszins bedekt, voor.
In "Praten over seks in de multiculturele klas" (NIGZ) komt een aparte paragraaf voor over homoseksualiteit en zijn er ook enkele werkvormen.
In "Scoren" (Stichting Spectrum) dat ontwikkeld is voor omgangsvormen tussen jongens komen in een raadspel de woorden "homo", "homo-seksueel", "lesbisch" en "transseksueel" voor.
In "Seks: lust of last?" (een lessenserie die hoort bij een drietal TV programma's) komt homoseksualiteit kort voor.
In de "Vrij-doos" van PJ Partners gaan vijf opdrachten en vier stellingen over homoseksualiteit.
In "Een wereld van verschil" (S.M.D. uitgevers, maar ontwikkeld door het CPS) komt homoseksualiteit volgens het NICL niet voor.
In "Ziek van de Liefde" (Zorn/Stichting Soa-bestrijding) kwam homoseksualiteit tot op zekere hoogte wel aan de orde.
In "Aan de man brengen" van de Rutgers Stichting (voor jongens in het MBO) staat op verschillende plaatsen aandacht voor homoseksualiteit.